Flest okkar kannast söguna um upphaf Þjóðhátíðarinnar hér í Vestmannaeyjum, en samkvæmt henni komust Eyjaskeggjar ekki til meginlandsins árið 1874 þegar haldið var uppá 1000 ára byggð á Íslandi og ákváðu því að halda sína eigin hátíð í Herjólfsdal. Þó sagan þyki góð, þá er hún ekki allskostar rétt. Í Þjóðhátíðarblaðinu 2024 ritar Kári Bjarnason grein sem varpar skýrara ljósi á upphafssögu Þjóðhátíðarinnar en þar kemur meðal annars fram að tekin hafi verið saman skrá yfir þá sem mætt höfðu á hátíðina á Þingvöllum af Jóni Jónssyni Borgfirðingi. Þar kemur fram að skráðir voru 422 gestir sem voru nafngreindir, stærsti hlutinn voru boðsgestir frá öllu landinu, en Jón segir að eflaust hefðu verið fleiri sem ekki náðist að skrá. Fyrir hönd Vestmannaeyja komu þeir Árni Einarsson hreppstjóri á Vilborgarstöðum og Þorsteinn Jónsson hreppstjóri á Nýjabæ. Mögulega hafa fleiri Eyjamenn sótt hátíðina en boðsgestirnir tveir, en þó liggja ekki neinar heimildir fyrir því. Þetta sýnir að að Eyjamenn sóttu hátíðina á Þingvöllum og voru því ekki veðurteptir í Eyjum. Annar punktur er að Þjóðhátíðin sem héraðshátíð hafi eingöngu verið haldin í Eyjum, en fjölmargar álíka hátíðir voru haldnar víðsvega um landið m.a. í Reykjavík, Kleifarhreppi, Leiðvallarhreppi og Dyrhólaey fyrir Skaftfellinga, á Hruna og Stóra-Núpi fyrir Árnesinga og víðar. Að lokum bendir Kári á að sérstaða Þjóðhátíðar okkar Vestmannaeyjinga sé ekki bundin við hátíðina 1874, heldur við endurvakningu hennar 1901, því engar heimildir eru fyrir því að hátíðin hafi verið haldin eftir 1874 fyrr en 1901.
Nú þegar þessi misskilningur hefur verið leiðréttur þykir mér við hæfi að rýna aðeins í gamlar hefðir sem voru við lýði á Þjóðhátíðinni, hefðir sem sumir muna eftir, aðrir ekki og hefðir sem horfið hafa endanlega.
Jón Jónsson frá Brautarholti segir frá í minningum sínum frá Þjóðhátíðinni 1874 þegar skotið var úr fallbyssum til að heiðra Kristján IX, en einnig minnist hann þess að uxa hafi verið slátrað og hann eldaður og öllum Þjóðhátíðargestum boðið að snæða af honum við eitt af hlöðnu Þjóðhátíðarborðunum sem komið var upp fyrir hátíðina í Herjólfsdal. Þessi hlöðnu borð með torftoppi voru nýtt til veisluhalda og borðhalds þar sem fólk kom saman og deildi með sér allskyns góðgæti þess tíma, en borðin voru einnig reist sem einskonar skjólveggur til að verjast austanáttinni. Þegar árin liðu og með auknu aðgengi að timbri fór fólk að smíða hentugri borð og minnkaði því notkun hlöðnu borðanna þar til þau féllu í gleymskunnar dá.
Ein elsta hefðin sem horfið hefur frá Þjóðhátíð er reiptogið, en heimildir segja að það hafi verið iðkað allt frá upphafi Þjóðhátíðar 1874 til 1990, en þó með breyttu sniði í gegnum árin og mögulega hefur þessi hefð ekki haldist óslitin allan þennan tíma. Lengi vel var reiptogið hugsað sem aflrauns keppni, þar sem helstu kempur Eyjanna kepptust við að reyna að draga hitt liðið yfir línu sem var rist í jörðina við miðju reipisins. Þessi keppni fór fram á grasflötinni fyrir framan ræðusteininn í Herjólfsdal. Síðar eða milli 1920-1925 þótti við hæfi að skipta liðunum á milli íþróttafélagann Þórs og Týs og kepptust þau við að
sigra hvort annað, en íþróttafélögin skiptust á að halda hátíðina. Það var svo árið 1964 að þjóðhátíðarnefnd ákvað að brydda uppá þeirri nýjung að færa reiptogið að tjörninni og láta liðin keppast við að draga hvort annað á bólakaf í tjörnina. Úr varð að reiptogið varð meira að gamansömum viðburði heldur en raunverulegri aflraunskeppni. Þegar Þjóðhátíðin færðist á Breiðabakka í kjölfari gossins færðist reiptogið aftur í sitt upprunalega form þau ár sem hátíðin var haldin þar. Í Þjóðhátíðardagskrá 1982 er fyrst auglýstur sá bráðskemmtilegi viðburður; reiptog yfir tjörnina, bæjarstjórn á móti þjóðhátíðarnefnd. Vakti þessi viðburður mikla kátínu hátíðargesta, sem þótti einstaklega gaman að sjá þjóðhátíðarnefnd iðulega draga sitjandi bæjarstjórn á bólakaf í tjörnina. Hélst þessi viðburður allt til ársins 1990 en þá komst upp um að brögð voru í tafli, því þjóðhátíðarnefnd hafði ávalt valið vesturhluta bakkans þar sem mun betri fótspyrna var og því nánast ómögulegt fyrir bæjarstjórnina að sigra í þessum aðstæðum. Eftir þetta neitaði bæjarstjórn að taka þátt í fleiri reiptogum. Eftir það fjaraði hefðin út. Eflaust þætti mörgum gaman ef þessi hefði yrði endurvakin á næstu Þjóðhátíð.
Árið 1983 var fyrsta kassabílarallið haldið á Þjóðhátíð Vestmannaeyja. Ákvað þjóðhátíðarnefnd það árið að brydda uppá þessari nýjung fyrir yngri kynslóðirnar og var Bryndís Schram fengin til að stjórna keppninni. Voru bílarnir heimasmíðaðir og var þetta skemmtilegt fjölskylduverkefni þar sem hugvit og sköpunargáfa voru látin ráð til um hönnun, en bílarnir máttu eingöngu ganga fyrir mannafli. Keyrt var einn hring í kringum tjörnina og sá einn um að stýra bílnum á meðan annar ýtti honum. Veitt voru verðlaun fyrir frumlegustu hönnunina og að sjálfsögðu fyrir hraðskreiðasta bílinn. Fjöldi barna tók þátt í þessari skemmtilegu keppni og var hún fastur liður í barnadagskránni til 1985, en eftir það ár finnast engar heimildir að keppninni hafi verið haldið áfram. Það var svo árið 2014 að Hildur Jóhannsdóttir endurvakti þessa skemmtilegu hefð og hélt hún utan um skipulag keppninnar til 2018, en þá virðist sem þessi fábæra hefð hafi aftur lagst af.
Ein nýlegasta hefðin sem hefur horfið á brott eru bekkjabílarnir frægu. Bekkjabílar voru teknir í notkun á Þjóðhátíð í kringum 1930, en fyrir þann tíma voru hestar og kerrur notaðar til að koma búslóð og tjöldum niður í Dal. Fyrst um sinn voru vörubílarnir, sem síðan urðu bekkjabílar, notaðir til að flytja vörur og fleira á hátíðarsvæðið, en bílstjórarnir sáu fljótt að nýta mætti bílana á annan veg þegar fólk hoppaði uppá vörubílapallana og fengu að fljóta með í Dalinn. Sérstakir bekkir voru þá smíðaðir og þeim komið fyrir á pöllunum og vörubílarnir notaðir til fólksflutninga inn í Herjólfsdal, bekkjabíllinn var fæddur. Bekkjabíllinn þróaðist með árunum og fóru menn að festa dúka yfir pallinn til að verja fólk gegn veðrinu, sem og pallverðir tóku að rukka fyrir farið og fylgjast með fólkinu sem sat í bílnum. Síðar voru settar upp skipulagðar leiðir fyrir bekkjabílana þar sem þeir stoppuðu á ákveðnum stöðum til að sækja fólk sem var á leið í og úr Dalnum. Haukur Jóhannsson eða Haukur á Bílastöðinni var þekktur bekkjabílstjóri og minnist hann þess í viðtali í Eyjafréttum að mest hafi hann ekið 107 farþegum í einni ferð, en bílarnir tóku venjulega 40-50 farþega. Árið 2015 var ákveðið að hætta notkun á bekkjabílum sökum
slysahættu, en engin öryggisbelti voru í bílunum og þóttu þær undanþágur sem veittar höfðu verið ekki lengur verjand. Þar með lauk 85 ára gamalli hefð.
