..Lengst uppí dalnum, þar sem áin kemur fram, situr kona nokkur á steini. Yfir höfði hennar er skrifað Ísland. Hún hefir yfir sér svarta kvenskykkju þrönga, undir stuttan niðurhlut og silfurbelti um sig, þunna skó á fótum, lítinn stinnan kraga um hálsinn, hulið höfuð með svörtu silki og kvenhatt með silfurskildi. Þessi kona hefir með öllu sorgliga ásýnd, styður vinstri hönd undir kinn og horfir upp til himins. Til hægri handar standa nokkrar kýr og blína á hana, sem þeim þætti hún að látum og limaburði óvenjulig. Hjá þeim sést þessi yfirskrift:
Bragð er að, fyrst baulur þekkja líka
að Ísland bregður sínum sið
svoddan nautin kannast við.“
Svo hljómar lýsing Eggerts Ólafssonar, náttúrufræðings og skálds, á persónugervingu Íslands sem konu, en árið 1752 samdi hann kvæði sem ber heitið Ofsjónir við jarðarför Lovísu drottningar og vísuparturinn er hluti af. Hér er um að ræða fyrsta skiptið sem ímynd fjallkonunnar lítur dagsljósið, þó svo að það heiti hafi ekki komið fyrr en nokkuð seinna. Á þessum tíma var rómantíska stefnan við lýði og hugmyndin um að kona væri þjóðartákn var vinsælt víða í Evrópu sbr. hin þýska Germanía, hin breska Britannía, hin franska Marianne ásamt fleirum kvengervingum annarra þjóða.
Það var ekki fyrr en skáldið Bjarni Thorarensen samdi Íslands minni, en þar segir svo eftirminnilega:
Eldgamla Ísafold,
ástkæra fósturmold,
fjallkonan fríð!
Hér er elsta þekkta dæmið um notkun á orðinu fjallkona, en kvæðið var fyrst prentað 1819 og talið er að það hafi verið samið á Kaupmannahafnarárum Bjarna um 1802-1811. Fleiri fylgdu í kjölfarið eins og Jónas Hallgrímsson, Sigurður Breiðfjörð og Jón Thoroddsen. Gunnlaugur Oddsson dómkirkjuprestur var fyrstur til að klæða fjallkonun faldbúningi en hann orti eftirfarandi til Valgerðar Jónsdóttur biskupsfrúar, í tilefni biskupsvígslu eiginmanns hennar Steingríms Jónssonar í Kaupmannahöfn 1824:
Röðulkrýnt (sá ég) roskið sprund
reifað í hélu mjöll;
hvirflaði log um ljófa grund,
leyptraði stjörnuhöll.
Loguðu ljósin öll;
landsmaðr vígðist lýðbiskup á jólum.
Fannhvítum hreykti faldi hátt
fjallkonan skörulig;
brimskaflar lömdu brúði þrátt,
brá ei við frosta rig.
Sízt var hún sorgarlig
í suðurátt þá sjónareldar hvurfu.
Svipaða mynd má svo finna í byrjun Magnúsarkviðu eftir Jónas Hallgrímsson:
Úti sat und hvítum
alda faldi,
fjallkonan snjalla,
fögur ofan lög.
Sú mynd sem flestir kannast við af fjallkonunni birtist fyrstí seinna bindi Eiriks Magnússonar og G.E.J. Powell þar sem þeir þýddu íslenskar þjóðsögur yfir á ensku. Var þessi mynd gerð af hinum þýska málara J.B. Zwecker að beiðni Eiríks, en Eiríkur lýsir táknum hennar í bréfi til Jóns Sigurðssonar 1866 á þennan hátt:
,,Konumyndin á að tákna Ísland, því hefur hún ískórónu á höfði, sem eldar gjósa upp úr. Á öxl hennar er hrafninn, Íslands einkennilegasti fugl, Óðins forni vin og skáldanna eftirlætisgoð, fréttafugl mikill og margkunnugur. Yfir sjónum flögrar már, en yfir brimsævi tíma og sögu berast rúnakefli að landi eða upp í fang konunni, og hefur hún þegar náð einu þeirra. Þetta
átti svo sem að vera symbolum (tákn) bókmenntalandsins og sögulandsins okkar. Yfir er nótt og stirndur himinn og máninn uppi. Á bak við eru fjöll, tunglroðin á eggjunum.“
Eftir aldamótin 1900 tóku Vestur-Íslendingar í Winnipeg upp á því að láta fjallkonuna uppstrílaða segja nokkur orð á þorrablótum. Það var svo árið 1924 að þeir byrjuðu að láta fjallkonuna koma fram á árlegum degi Íslendinga þar úti. Sumarið 1939 kom Þjóðræknisfélagið á laggirnar svokölluðum Vestur-Íslendingadegi á Þingvöllum fyrir tilstillan Jónasar Jónssonar frá Hriflu, en Jónas hafði þá haustið 1938 heimsótt Vestur-Íslendinga og kynnt sér þær þjóðvenjur sem þar fóru fram. Komu þar fram Vigdís Steingrímsdóttir sem fjallkonan, ásamt Miss Ameríka, Kristjönu Pétursdóttur og Miss Kanada, Gerði Jónasardóttur, dóttur Jónasar frá Hriflu, en þetta var í fyrsta skiptið sem fjallkonan kom fram á Íslandi og er því hægt að segja að Vigdís Steingrímsdóttir sé fyrsta fjallkona Íslands. Svo var það á lýðveldishátíðinni á Þingvöllum 17. júní 1944 að Kristjana Geirsdóttir Thorsteinsson hlaut þann heiður að vera fyrsta fjallkonan á þjóðhátíðardegi Íslendinga, en vegna slagviðris náði hún ekki að flytja ræðu sína. Það hefur verið hefð fyrir því að ung og frambærileg kona taki að sér hlutverk fjallkonunnar hér á Íslandi, en í Winnipeg tíðkast það að eldri kona sé valin í hlutverkið. Áhugavert er að sjá hér hvernig það gamla mætir því nýja, í Ameríku er birtingarmynd hins gamla Íslands að finna í fjallkonunni, en á Íslandi er fjallkonan tákn hins unga lýðveldis.
