Prestarnir séra Jón Þorsteinsson og séra Ólafur Egilsson í Tyrkjaráninu 1627
Í Vestmannaeyjum var sú hefð að prestar gengju saman að Prestasteini að messu lokinni og kveddust þar. Steinninn stendur í Skuldartúni við norðanverðar rætur Helgafells. Sunnudaginn 15. júlí 1627 gengu séra Ólafur Egilsson, prestur í Ofanleitissókn, og séra Jón Þorsteinsson, prestur í Kirkjubæjarsókn, að öllum líkindum saman að Prestasteini í hinsta sinn. Daginn eftir, 16. júlí, tóku sjóræningjar frá Algeirsborg land á Heimaey. Tyrkjaránið í Vestmannaeyjum var hafið.
Á þessum tíma voru tvær kirkjusóknir í Vestmannaeyjum: Ofanleitissókn og Kirkjubæjarsókn. Séra Ólafur sinnti þeirri fyrri og séra Jón þeirri síðari. Eftir að Landakirkja var reist var kirkjum sóknanna breytt í bænahús, en prestarnir tveir þjónuðu saman í Landakirkju. Örlög þeirra urðu þó ólík — og bæði á sinn hátt sorgleg.
Séra Jón Þorsteinsson
Séra Jón Þorsteinsson fæddist í Höfn í Melasveit um 1570. Foreldrar hans voru Þorsteinn Sighvatsson og Ásta Eiríksdóttir, dóttir Eiríks Jónssonar, prests í Reykholti. Jón vígðist til prests að Húsafelli í Borgarfirði árið 1598, fluttist að Torfastöðum árið 1601 og tók við Kirkjubæjarsókn í Vestmannaeyjum árið 1607.
Kveðskapur var Jóni mjög hugleikinn og hann var kunnur sem sálmaskáld. Eftir hann liggja meðal annars Genesis-sálmar, fimmtíu sálmar ortir út frá Fyrstu Mósebók og fylgir textinn frásögn hennar náið. Hann orti einnig nýárssálma og ýmsa aðra sálma. Aðalskáldverk hans var þó Davíðssaltari, sálmar undir íslenskum lögum sem náðu mikilli hylli.
Þegar ráðist var á Vestmannaeyjar flúði séra Jón ásamt fjölskyldu sinni og heimilisfólki í Rauðhelli í Urðum, skammt utan við túngarðinn á Kirkjubæ. Þar hefði hópurinn hugsanlega getað leynst, en samkvæmt frásögnum kom hann upp um sig þegar aldraður heimilismaður gægðist út um hellisopið til að svipast eftir mannaferðum. Ránsmennirnir urðu hans varir og héldu að hellinum.
Í frásögn, sem varðveist hefur, segir að séra Jón hafi gengið óttalaus út úr hellinum. Við fyrsta högg er haft eftir honum: „Ég befala mig nú Guði.“ Höggið felldi hann ekki og við hið næsta á hann að hafa sagt: „Ég befala mig mínum herra Jesú Kristi.“ Enn stóð hann, þótt illa særður væri á höfði. Þriðja höggið varð honum að bana. Hinstu orð hans eru sögð hafa verið: „Það er nóg, herra Jesú, meðtak þú minn anda.“ Séra Jón lést 18. júlí 1627.
Margrét Jónsdóttir, kona séra Jóns, og tvö börn þeirra voru hertekin ásamt öðrum sem leitað höfðu skjóls í hellinum. Þau voru flutt til Algeirsborgar og seld í ánauð og áttu ekki afturkvæmt til Íslands. Jón hlaut síðar viðurnefnið píslarvottur. Í minningunni stendur hann sem maður sem mætti dauða sínum með trúarorð á vörum.
Séra Ólafur Egilsson
Örlög séra Ólafs Egilssonar urðu önnur. Hann fæddist árið 1564. Foreldrar hans voru Egill Einarsson, lögréttumaður á Snorrastöðum í Laugardal, og Karín Sigmundsdóttir. Hún var afkomandi Þuríðar stóru Einarsdóttur, einnar auðugustu og áhrifamestu konu 16. aldar.
Ólafur hlaut góða menntun og hafði tekið prestvígslu fyrir árið 1592. Talið er að hann hafi fyrst þjónað á Torfastöðum í Biskupstungum. Árið 1594 fékk hann Ofanleitissókn í Vestmannaeyjum og þjónaði henni samfellt fram að Tyrkjaráninu, í rúm þrjátíu ár.
Séra Ólafur var tvíkvæntur. Fyrri kona hans hét Helga Árnadóttir og áttu þau eina dóttur. Síðari kona hans var Ásta Þorsteinsdóttir. Þau áttu þrjú börn; dóttir þeirra lést fyrir ránið, en tveir synir voru herteknir með foreldrum sínum. Ásta var barnshafandi þegar ránið varð og fæddi þriðja son þeirra á leiðinni til Algeirsborgar.
Séra Ólafur var 63 ára þegar ránsmennirnir tóku land. Í Reisubók sinni lýsir hann árásinni og afleiðingum hennar. Hann var handsamaður ásamt fjölskyldu sinni á heimili þeirra að Ofanleiti og varð vitni að því þegar sóknarbörn hans voru skotin eða höggvin niður á flótta. Föngunum var smalað saman og þeir geymdir í vöruhúsum danskra kaupmanna meðan ránsfengur var fluttur um borð í skipin. Að lokum voru fangarnir einnig færðir til skips og siglt með þá á brott. Ránsmennirnir höfðu þá rænt, ruplað og brennt stóran hluta byggðarinnar. Landakirkja var meðal þeirra mannvirkja sem brunnu.
Siglingin til Algeirsborgar var hryllileg. Föngunum var haldið niðri í lestum skipanna, þar sem var þröngt, dimmt, loftlítið og ákaflega heitt. Hreinlæti var lítið sem ekkert og margir veiktust af hita og niðurgangi. Séra Ólafur segir frá því að líkum þeirra sem dóu hafi verið kastað fyrir borð. Föngunum var þó gefinn matur, enda höfðu þeir verðgildi á þrælamarkaðinum. Fæðið var fábrotið: baunir, hrísgrjón og gróft brauð, auk volgs vatns úr fúnum viðartunnum.
Í þessum skelfilegu aðstæðum gerðist eftirminnilegur atburður. Ásta Þorsteinsdóttir fæddi son á leiðinni yfir hafið. Í Reisubókinni segir Ólafur sérstaklega frá þeirri mildi sem ránsmennirnir sýndu henni og barninu. Þeir útbjuggu henni afmarkað rými svo hún gæti fætt í næði, færðu henni betri mat og ferskara vatn og vöfðu barnið í silki- og línklæði úr ránsfengnum.
Séra Ólafur reyndi jafnframt að styrkja samferðafólk sitt með bænum og sálmasöng. Siglingin tók tæpan mánuð. Þegar skipin sigldu inn í höfnina í Algeirsborg heyrðu fangarnir mikil fagnaðarlæti. Við þeim blasti framandi borg í steikjandi hita: hvítar byggingar, ókunn tungumál og mannfjöldi sem safnast hafði saman til að skoða fólkið sem færa átti á þrælamarkað.
Ráðamenn í Algeirsborg sendu séra Ólaf af stað til Danmerkur til að leita lausnargjalds fyrir fjölskyldu sína og aðra fanga. Hann átti að ganga á fund Kristjáns IV. Danakonungs, sem þá fór með konungsvald á Íslandi. Eiginkona hans og börn urðu eftir í ánauð.
Ferðin norður eftir Evrópu var löng og hættuleg. Séra Ólafur hafði lítið fé og þurfti víða að treysta á hjálp ókunnugra. Hann fór frá Algeirsborg yfir Miðjarðarhafið til Ítalíu og ferðaðist þaðan, ýmist gangandi eða með skipum, um Frakkland og Holland til Danmerkur. Þrjátíu ára stríðið geisaði í Evrópu og gerði ferðalagið enn erfiðara.
Séra Ólafur komst til Kaupmannahafnar vorið 1628, en beiðni hans um lausnargjald bar ekki þann skjóta árangur sem hann hafði vonað. Danakonungur var fjárþurfi vegna stríðsins og mál íslensku fanganna fékk takmarkaðan framgang. Ólafur sneri því aftur til Íslands og steig á land í Vestmannaeyjum 6. júlí 1628, tæpu ári eftir brottnámið.
Við heimkomuna tók við ný raun. Annar prestur hafði verið vígður til Ofanleitissóknar, enda höfðu menn talið séra Ólaf látinn. Hann var því um skeið embættislaus og bjó við fátækt. Síðar fékk hann brauð sitt aftur og þjónaði Ofanleitissókn til æviloka.
Söfnun til lausnargjalds fyrir fangana hófst á Íslandi og framlög bárust einnig erlendis frá, en mörg ár liðu áður en hún bar árangur. Á árunum 1635–1636 voru 34 Íslendingar leystir úr ánauð. Ásta var í þeim hópi sem komst loks til Íslands vorið 1637. Synir þeirra hjóna sneru hins vegar ekki heim og örlög þeirra eru ekki kunn með vissu.
Séra Ólafur og Ásta fengu því aðeins tæp tvö ár saman eftir endurkomu hennar. Ólafur lést 1. mars 1639. Reisubók hans stendur eftir sem ein merkasta frásögn sjónarvotts af Tyrkjaráninu, herleiðingunni og ferðalagi hans frá Algeirsborg til Danmerkur og aftur heim.
Við Prestastein skildu leiðir prestanna tveggja í hinsta sinn sunnudaginn 15. júlí 1627. Þremur dögum síðar var séra Jón látinn. Séra Ólafur átti hins vegar fyrir höndum margra mánaða ferðalag og nær áratugar bið eftir endurkomu eiginkonu sinnar. Prestasteinn stendur enn í Skuldartúni sem hljóður minnisvarði um síðasta fund þeirra og þau örlög sem biðu Vestmannaeyinga.
